Chấn thương mắt trong cầu lông: từ ca vỡ nhãn cầu ở Đài Loan đến bài học phòng ngừa

Tháng 10 đáng báo động trên sân phong trào Đài Loan

Nhiều người vẫn nghĩ cầu lông là môn ít rủi ro vì không có tiếp xúc cơ thể. Thế nhưng chỉ trong tháng 10, giới chơi phong trào ở Đài Loan (Đài Bắc Trung Hoa) đã chứng kiến hai sự cố liên quan tới cầu bay trúng người. Hồi đầu tháng, một người chơi qua đời sau khi bị cầu va vào đầu.

Khoảng giữa tháng, tờ Mirror Media thuật lại chuyện của ông Lâm, một giáo viên 68 tuổi. Pha đập từ phía bên kia lưới găm thẳng vào mắt trái ông, làm nhãn cầu vỡ rách. Mống mắt, vùng mang màu sắc có nhiệm vụ điều tiết ánh sáng lọt vào, cũng bị hư hại nặng. Thời điểm cụ thể của tai nạn chưa được nêu.

Bác sĩ chuyên khoa mắt Hồng Khải Đình cho biết cả vòng mống mắt, đủ 360 độ, đã tách khỏi nơi bám; có đoạn còn lòi ra qua chỗ giác mạc bị rách. Mắt trái ông lúc ấy chỉ đạt 0,01 trên thang đo thập phân, tức gần như không còn nhìn thấy, dù về y khoa chưa bị xem là mù hẳn. Ông được mổ cấp cứu để tái tạo mống mắt; một tháng sau, thị lực khi không đeo kính đã lên 0,8.

Kích thước vừa khít: lý do quả cầu nhẹ vẫn gây họa

Một quả cầu chỉ nặng chừng 5g, nhưng đầu cầu rộng khoảng 25–28mm, trong khi nhãn cầu người lớn có đường kính quanh 24mm. Hai kích thước gần nhau tới mức đầu cầu có thể chạm thẳng vào mắt, còn vành xương hốc mắt hầu như không đỡ được bao nhiêu lực.

Ở khoảng cách ngắn, một cú đánh mạnh khiến mô mắt bị dồn ép và méo đi trong tích tắc. Từ đó, giác mạc có thể rách, mống mắt bị bứt khỏi gốc, thủy tinh thể xê dịch, võng mạc cũng có nguy cơ bị tổn hại. Năm 2024, các nhà khoa học Mỹ công bố trên Ophthalmology Science một mô phỏng máy tính: áp lực bên trong mô hình mắt vọt lên chỉ trong khoảng dưới 1 mili giây kể từ lúc cầu chạm vào. Đó là số liệu mô hình hóa, chưa phải nhãn áp đo được trên mắt người thật.

Kín hay hở?

Bác sĩ mắt chia chấn thương nhãn cầu thành hai nhóm. Ở dạng kín, thành ngoài của mắt vẫn còn, chưa thủng hết bề dày. Ở dạng hở, vết thương đi xuyên suốt qua giác mạc hay củng mạc. Dạng hở hiếm hơn nhưng thường nặng nề hơn nhiều.

Dữ liệu từ Ấn Độ và Trung Quốc

Tạp chí Injury ngày 16-10 đã đăng trực tuyến công trình do bác sĩ Divya Tara cùng đồng nghiệp thực hiện. Nhóm rà soát 486 hồ sơ bệnh án chấn thương mắt do chơi cầu lông, thu thập từ bốn cơ sở chuyên sâu thuộc mạng lưới L V Prasad Eye Institute (Ấn Độ).

Gần như toàn bộ, 97,33%, là chấn thương kín. Chi tiết gây chú ý: không bệnh nhân nào đeo kính bảo hộ chuyên dùng cho thể thao lúc gặp nạn. Kết quả điều trị gắn với mức thị lực lúc đến khám, tình trạng thủy tinh thể, thần kinh thị giác và việc có xuất hiện tăng nhãn áp thứ phát hay không. Cũng cần hiểu rằng các con số chỉ tính trên nhóm đã bị thương, nên không thể dùng để ước lượng khả năng gặp nạn của mọi người chơi.

Ở Trung Quốc, một bài báo năm 2023 trên BMC Ophthalmology công bố kết quả theo dõi tối thiểu 18 tháng đối với 102 người bệnh tại Bệnh viện Mắt, Tai Mũi Họng của Đại học Phúc Đán. Các biến chứng ghi nhận được tóm lược như sau:

Trong 102 người được theo dõi, có 75 người phải lên bàn mổ.

Nhận định: hiếm gặp nhưng hậu quả dai dẳng

Theo nhận định của tòa soạn, mối lo lớn nhất không nằm ở tần suất mà ở độ nặng khi sự cố xảy ra. Dữ liệu từ Ấn Độ cho thấy đa số ca là chấn thương kín, tức mắt không thủng; nhưng nghiên cứu ở Thượng Hải lại ghi nhận hơn một phần ba người bệnh bị tăng nhãn áp thứ phát và khoảng ba phần tư phải phẫu thuật. Ghép hai nguồn lại, có thể hiểu rằng một cú trúng cầu nhìn bề ngoài không chảy máu vẫn tiềm ẩn di chứng lâu dài.

Tỉ lệ 14% ca do vợt cũng đáng suy nghĩ, nhất là ở nội dung đánh đôi khi hai người cùng hoạt động trên nửa sân và vung vợt sát nhau. Tòa soạn cho rằng người đứng trên lưới, thường quay lưng về phía đồng đội đang đập, là vị trí cần cảnh giác hơn cả. Còn 3% ca liên quan đến kính đeo mắt gợi ý rằng kính cận thông thường không đóng vai trò đồ bảo hộ, thậm chí có thể là một nguồn gây thương tích.

Góc nhìn cho người chơi phong trào Việt Nam

Ở Việt Nam, sân phong trào thường đông, nhiều lứa tuổi và trình độ chơi lẫn với nhau. Từ các số liệu trên, tòa soạn gợi ý vài thói quen nên cân nhắc:

• Trang bị kính bảo hộ thể thao, đặc biệt với người cao tuổi, người mới tập hoặc khi gặp đối thủ đập mạnh;
• Đừng xem kính cận là lớp chắn an toàn, vì tròng và gọng cũng có thể gây tổn thương khi bị va mạnh;
• Khi đứng lưới, luôn giữ mặt vợt trước mặt và hạn chế ngoái lại phía sau lúc đồng đội ra đòn;
• Thỏa thuận rõ với bạn đánh đôi về vùng phụ trách để giảm nguy cơ va vợt;
• Bị cầu hay vợt trúng mắt thì nên đi khám chuyên khoa sớm và tái khám đúng hẹn, kể cả khi không thấy chảy máu, vì biến chứng như tăng nhãn áp có thể đến muộn.

Việc ông Lâm lấy lại thị lực 0,8 là tín hiệu khả quan nhờ được can thiệp kịp thời. Dù vậy, điều nên ghi nhớ là phòng ngừa: quả cầu chỉ vài gram cũng đủ đe dọa đôi mắt nếu người chơi lơ là.