Chấn thương mắt khi đánh đôi cầu lông: số liệu y khoa và cách phòng tránh

Ở các sân cầu lông phong trào, từ nhà thi đấu quận huyện đến những sân thuê theo giờ buổi tối, đánh đôi gần như là lựa chọn mặc định. Người chơi thường lo lật cổ chân, đau gối hay viêm vai. Rất ít ai nghĩ đôi mắt mới là nơi có thể chịu hậu quả nặng nề nhất, và thủ phạm nhiều khi lại đứng ngay cùng phía lưới. Loạt công trình y khoa được Tuổi Trẻ tổng hợp gần đây cung cấp những con số đáng để mỗi người chơi dừng lại suy nghĩ.

Từ hai ca bệnh đến một mô thức lặp lại

Năm 2012, BMJ Case Reports công bố hồ sơ của một nam bệnh nhân 55 tuổi cùng một nữ bệnh nhân 21 tuổi ở Ấn Độ. Kịch bản của họ giống hệt nhau: đang đứng trên lưới trong một trận đôi, cả hai quay lại nhìn người phía sau đúng khoảnh khắc đồng đội tung cú đập. Quả cầu bay thẳng vào mắt.

Với nam bệnh nhân, thủy tinh thể vừa bị lệch vừa bị đục, kèm theo máu chảy vào buồng dịch kính. Nữ bệnh nhân thì có máu đọng ở tiền phòng, áp lực trong mắt tăng lên sau chấn thương và vùng hoàng điểm bị tổn hại. Đáng lo nhất là kết cục: sau một năm chữa trị, có cả phẫu thuật, mắt bị thương của hai người vẫn chỉ nhìn được dưới mức 3/60, tức là chỉ đếm được ngón tay khi đưa sát, mức mà y học xếp vào nhóm mù dù chưa tối hoàn toàn. Nhóm tác giả do bác sĩ Rekha Khandelwal đứng đầu nhấn mạnh rằng quả cầu hoàn toàn có thể gây thương tích nặng, đe dọa trực tiếp khả năng nhìn.

Những khảo sát quy mô lớn hơn sau đó cho thấy hai trường hợp này không hề cá biệt.

Bảng tổng hợp các nghiên cứu

Công trình năm 2020 có tên "Doubles trouble" còn phân loại theo vật gây thương tích: quả cầu chiếm 60 ca, còn 25 ca là do vợt đập trúng mắt. Về tổn thương cụ thể, bảng thống kê gồm:

• 58 ca có máu đọng trong tiền phòng;
• 36 ca nhãn áp tăng thứ phát;
• 23 ca thủy tinh thể bị lệch một phần;
• 2 ca võng mạc bị bong.

Một chi tiết đáng chú ý: trong số nạn nhân có dữ liệu về quá trình tập, khoảng 70% chưa từng học cầu lông với người hướng dẫn bài bản. Ở nhóm người gây ra tai nạn, tỉ lệ ấy lên tới 82%.

Tuy vậy, cần đọc số liệu một cách thận trọng. Đây là những bệnh nhân đã tìm đến bệnh viện vì chấn thương mắt, không đại diện cho toàn bộ người chơi, và cũng không chứng minh rằng bạn đánh đôi là tác nhân số một của mọi loại chấn thương trong môn này. Điều đáng lưu tâm là nhiều nhóm nghiên cứu độc lập cùng ra tỉ lệ trên 60%.

Vì sao quả cầu nhỏ lại nguy hiểm

Giới nhãn khoa giải thích rằng thủ phạm nằm ở hình dạng và tốc độ của quả cầu. Phần đế khá cứng, chỉ rộng chừng 2–3cm, gần bằng con mắt. Do đó, khi trúng thẳng, nó có thể lọt qua vành xương hốc mắt vốn đóng vai trò lá chắn tự nhiên. Theo một công trình cơ sinh học công bố năm 2024, những cú đánh có vận tốc lớn đủ sức dồn một lượng năng lượng đáng kể vào nhãn cầu.

Cú va chạm khiến mắt bị bóp méo trong tích tắc, làm hỏng nhiều bộ phận bên trong, kể cả khi thành nhãn cầu vẫn nguyên vẹn. Khi máu tụ ở khoang giữa giác mạc và mống mắt, lượng máu này cộng với phản ứng viêm có thể chặn lối thoát của thủy dịch, làm nhãn áp tăng và gây hại cho dây thần kinh thị giác. Ngoài ra còn có nguy cơ lệch hay đục thủy tinh thể, chảy máu dịch kính, bong võng mạc. Nhóm nghiên cứu tại Phúc Đán lưu ý tổn thương hoàng điểm hay bong võng mạc thường đi kèm tiên lượng kém, có thể khiến thị lực suy giảm vĩnh viễn.

Nhận định: rủi ro nằm ở phối hợp hơn là ở lực đánh

Nhận định của tòa soạn: từ các dữ kiện trên, chúng tôi cho rằng chấn thương mắt khi đánh đôi chủ yếu bắt nguồn từ lỗi phối hợp và thói quen chưa đúng, chứ không chỉ vì cú đập mạnh. Hai ca năm 2012 chung một tình huống: người trên lưới ngoái lại phía sau. Trong đội hình đôi, hai người chung phần sân đứng rất gần nhau, nên người phía trước hầu như không kịp phản ứng. Con số 82% người gây tai nạn chưa qua hướng dẫn chuyên môn gợi ý rằng việc không nắm đội hình công – thủ, không biết lúc nào nên ra vợt là yếu tố đáng kể. Với phong trào Việt Nam, nơi nhiều người tự học qua bạn bè và thường ghép cặp ngẫu nhiên, chúng tôi nghĩ nguy cơ này xứng đáng được quan tâm hơn. Đây là suy luận của tòa soạn, hiện chưa có khảo sát riêng tại Việt Nam để kiểm chứng.

Gợi ý cho người chơi phong trào

• Đứng lưới thì nhìn về phía trước: khi đồng đội phía sau chuẩn bị đập, hãy hướng mắt sang phần sân đối phương và chờ chặn cầu trả về, đừng ngoái lại.
• Chia vùng trách nhiệm từ trước: thống nhất ai nhận cầu giữa sân, cầu chéo, để hai cây vợt không cùng lao vào một điểm.
• Lên tiếng khi nhận cầu: một tiếng "của tôi" hay "để đó" giúp tránh va chạm vợt, vốn chiếm 25 trên 85 ca trong nghiên cứu năm 2020.
• Cân nhắc kính bảo vệ chuyên dụng: nghiên cứu trên Injury không ghi nhận bệnh nhân nào đeo kính bảo vệ. AAO (Viện Nhãn khoa Mỹ) khuyến cáo kính cận đeo hằng ngày không đủ an toàn khi chơi thể thao, thậm chí mảnh vỡ có thể làm vết thương nặng thêm. Nên chọn kính thể thao chịu va đập, tròng polycarbonate, đạt chuẩn bảo vệ phù hợp.
• Học bài bản đội hình đôi: vài buổi tập có người hướng dẫn về di chuyển và xoay vị trí có thể loại bớt nhiều tình huống rủi ro.

Nếu chẳng may bị trúng mắt

Hãy rời sân ngay. Nếu thấy đau, mờ hoặc bất kỳ thay đổi nào về thị giác, cần đi khám chuyên khoa mắt càng sớm càng tốt. Không dụi, không ấn lên mắt vì có thể làm tổn thương bên trong nặng hơn.

Điều rút ra khá giản dị: trong đánh đôi, an toàn cũng là một phần của sự ăn ý. Một cặp biết chia sân, biết gọi cầu và giữ đúng vị trí không chỉ thi đấu hiệu quả hơn mà còn giữ được đôi mắt cho nhau.